Pustynna perła – o sztuce starożytnego Egiptu

Dzieje państwa Egipskiego historycy dzielą na trzy wielkie okresy: Stare Państwo (2850 – 2051 p.n.e), Średnie Państwo (do 1570 p.n.e) i Nowe Państwo (do 1085 p.n.e). Ta ogromna, imponująca kanwa dla historii wielu zdarzeń, tworzących kulturę Egiptu i jego ludzi, kończy się wraz z perskimi, greckimi, wreszcie – rzymskimi najazdami (nie będę nawet mówić o inwazji ze strony arabskiej, datowanej na VII wiek). Najazdy te finalnie burzą egipską kulturę starożytności, są aktem końcowym w historii naprawdę fascynującego kraju, który do dziś nie odsłonił przed nami wszystkich swoich tajemnic… ale, cofnijmy się do samego początku; do słonecznej Doliny Nilu, będącej ogromnym kontrastem do sąsiadującej z nią Sahary… Gleba tej Doliny – żyzna, miękka, pobudzała wyobraźnię i umysły ludzi tamtego czasu, którzy ulokowali swą wiarę (i swe losy) w rękach boga ukazującego się pod postacią słonecznego dysku. Wierzyli też, że życie znajduje swoje odrodzenie w rokrocznie nawiedzających Dolinę powodziach, zsyłanych szczodrą ręką Ozyrysa.

Żyzna Dolina Nilu w Egipcie

Szczególny mistycyzm, który charakteryzował duchowość starożytnego Egiptu, ukształtował niezwykły system wierzeń, będący podstawą dla rozwoju egipskiej sztuki i kultury, a nawet… nauki. Religia przepełniała codzienność Egiptu, dzięki niej powstała również przebogata ikonografia, której szczegółowy opis nie jest moim zdaniem w pełni wykonalny nawet z obecną naszą wiedzą i postępem badań archeologicznych. Kiedyś, mam nadzieję, wyjaśnimy, odkryjemy wszystkie tajemnice cywilizacji starożytnego Egiptu, bo – póki co – nie wiemy nawet, kiedy w Egipcie rozpoczęło się osadnictwo. Możemy jedynie – w wielkim przybliżeniu – stwierdzić, że musiało to mieć miejsce w okolicach 6 tys. – 5 tys. lat przed narodzeniem Chrystusa.

Jak mówi Herodot, Egipcjanie byli pierwszym ludem, który znał dwunastomiesięczny kalendarz, a wykreślali go z gwiazd (Herodot, Dzieje)Co wiemy na pewno o egipskiej kulturze, zapisane jest w alfabecie, który stworzyła – hieroglify zostały wynalezione około 3 tys. lat p.n.e, wraz ze sławnym systemem irygacyjnym.

Sztuka egipska w swoich początkach była ściśle związana z kulturą religijną Egipcjan –  stała się ona przyczyną dla rozwoju architektury funeralnej i sakralnej. Powszechne w starożytnym Egipcie wierzenie, jakoby ludzka dusza po śmierci miała wieść swoje dalsze życie w przeznaczonym dla niej grobowcu, spersonalizowanym pod preferencje właściciela tejże duszy. Sama dusza, nazywana w Egipcie Ka, trwać miała w podobiźnie zmarłej osoby – służyć do tego mogły zarówno sarkofagi, jak i malowidła obrazujące ziemskie życie zmarłego, umieszczone na ścianach grobowców. Co ważne – nie miały one znaczenia estetycznego, które z naszej perspektywy wydaje się oczywiste – Egipcjan interesował jedynie ich praktyczny (z religijnego punktu widzenia) wymiar.

Mastaba Mereruka, Sakkara

Najważniejsze zabytki architektury funeralnej Egiptu – piramidy, oraz inne grobowce – zlokalizowane są przede wszystkim w południowej części delty Nilu, w pobliżu Memfis i Gizy. Pierwsze piramidy były kopcami grobowymi, które w późniejszym okresie przekształciły się w kamienny grobowiec – mastabę. Mastaba z kolei, konstrukcyjnie, stała się podłożem pod budowę piramid, zwłaszcza ich pierwotnej formy (tzw. piramidy schodkowe, najstarsze), która dużo zawdzięcza przeplataniu się kultury egipskiej z kulturą Mezopotamii. Pierwszym architekt piramid był Imhotep, pracujący około 2.700 roku p.n.e na cześć króla Dżosera. Imhotep był również wykształcony na innych polach, niż architektura – znamy go jako adepta medycyny, prawdopodobnie jest też ojcem pośmiertnej prezerwacji zwłok, z której Egipt słynął.

Monumentalne posągi Doliny Królów

Z całej sztuki starożytnego Egiptu najbardziej ukochałam sobie rzeźbę – jej najbardziej dynamiczny rozwój przypada na okres Starego Państwa (datacja – vide początek notki), a żeby ją opisać, wystarczy tak naprawdę użyć dwóch słów – dostojna i monumentalna. Egipcjanie posiadali bardzo zaawansowaną technikę w sztuce rzeźbiarskiej, ale nie przełożyło się to na szczegółowość i realimz odzwierciedlanych przez nią wizerunków. Rzeźba starożytnego Egiptu koncentruje się wokół ogólnych wrażeń, które wiążą się z recepcją ludzkiej sylwetki, mimo to – jak dla mnie – detale zawarte w niej wcale nie są ubogie, a wręcz przeciwnie – fascynują… Jeśli tylko odważycie się portaktować egipską rzeźbę jak portret, odkryjecie w niej mnóstwo spersonalizowanych cech modeli, pozbawionych jednak obiektywizmu, do którego przyzwyczailiśmy się w nowożytnej sztuce portretu.

Faraon Mykerinos z żoną, piękny przykład egipskiej rzeźby

Malarstwo z kolei było ulubionym środkiem dekoracyjnym Egiptu – pozwólcie, że nie będę rozwodzić się tu na temat kanonów obowiązujących w malowaniu ludzkiej sylwetki, można po nie sięgnąć do przeciętnego podręcznika historii sztuki. To, co najbardziej wyjątkowe z mojej perspektywy w malarstwie egipskim to fakt, że nigdy nie utraciło ono swojego związku z hieroglifami, nawet w czasie, kiedy do Egiptu wkradła się moda na naturalizm. Zarówno kolory, jak i kształty, z których najczęściej korzystali malarze Egiptu, pozostawały zawsze w ścisłym związku z konwencjami przyjętymi w piśmiennictwie. Pomimo to, artyści-malarze (bardziej jednak – rzemieślnicy) byli wówczas niesamowicie spostrzegawczymi obserwatorami natury – ich obrazy są żywe, a przedstawiony świat barwny, odtwarzający rzeczywistość w dokładny, szczegółowy sposób.

Przykład egipskiego malarstwa z bardzo szczegółowym motywem roślinnym

Zbliżając się do końca tego nieco już przydługiego jak na potrzeby bloga tekstu, chciałabym Wam jedynie powiedzieć, że bez cywilizacji starożytnego Egiptu nic nie byłoby takie, jakim jest dzisiaj. Kultura tego kraju, wraz ze swoją szczególną duchowością, sztuką jak i nauką, zawsze była dla inspiracją do postępu tak dla Europy, jak i dla świata muzułmańskiego. Powinniśmy czasem podziękować Egipcjanom za dobrze rozwiniętą matematykę, za początki architektury i inżynierii. Za medycynę i za wszystkie te fascynujące historie, legendy, których słuchaliśmy jako dzieci.

Gosia Rybakowska
  • Wyłapałem kilka błędów :)

    „Pierwszym architekt piramid był Imhotep”
    „zawsze była dla inspiracją do postępu”
    „szczegółowość i realimz”